Las cuatro villas de la comarca de Lea-Artibai se fundaron en el siglo XIV: las marineras de Lekeitio y Ondarroa,
en 1325 y 1327 respectivamente; Markina, en 1355, y
Gerrikaitz, en 1366.
Con la denominación de Villaviciosa de Marquina,
Markina fue fundada en el llano de Aspilza por don Tello,
hijo de Alfonso XI de Castilla y Señor de Bizkaia, en 1355 a
petición de los vecinos de la merindad (1) para defenderse
de las agresiones de las poderosas familias guipuzcoanas.
Su nombre viene de marca o frontera con Gipuzkoa. A la
fi nalidad defensiva habría que añadir la económica, pues
Markina se fundó en una encrucijada de caminos: el que va
hacia la costa y los dos que comunican con el interior, uno
con Gipuzkoa y otro con el Duranguesado.
Constituyó una entidad independiente hasta 1952,
año en el que se produjo la anexión de la anteiglesia año en el que se produjo la anexión de la anteiglesia de
Xemein a la villa de Markina y se formó el municipio de
Markina-Xemein.
CASCO HISTÓRICO
Villa medieval.Con una planificación medieval estructurada en tres calles longitudinales y un cantón que las unifica —Guenkalea, Erdikokalea y Kaleokerra— y una calle travesera —Zeharkalea—, la villa estaba circundada por una muralla en la que se abrían tres puertas: la de Orueta, la de Irureta y la de Suso o Goiko.
La muralla era el elemento que marcaba la diferencia entre la villa y la anteiglesia: la primera, de carácter urbano, con una población concentrada, y la segunda, de carácter rural, con una población diseminada. La mencionada muralla fue desapareciendo por la presión demográfica, de manera que la villa fue creciendo en la dirección de sus barrios extremos —los arrabales—. En cada puerta surgiría un arrabal: el de Abesua en la puerta de Irureta; el de Artibai en la de Orueta; y el de Arriba o Goiko (Suso), hoy Karmengo Kalea, que comenzaba en la puerta del mismo nombre.
Los solares que configuran la villa han conocido transformaciones en sus dimensiones y en su distribución interna, por lo que la mayoría de los edificios ha perdido la imagen medieval. Sin embargo, la villa conserva muy bien, a pesar de los cambios efectuados en los períodos moderno y contemporáneo, el trazado de sus calles.
El Casco Histórico fue calificado en 1996 como Bien Cultural con la categoría de Conjunto Monumental y se fijó su régimen de protección. En el año 2000 se calificó, asimismo, como Bien Cultural con la categoría de Conjunto Monumental el Camino de Santiago, y en él se incluyó el Casco Histórico de Markina-Xemein. Recordemos que la ruta costera del Camino de Santiago remonta hasta Mendaro (Gipuzkoa) y penetra en Markina por el alto de Arnoate. Bajando Arnoate, el Camino entra en la comarca de Lea- Artibai por Markina y, siguiendo la ribera del río Artibai, los peregrinos alcanzan Ziortza-Bolibar.
Goiko Portala
Kareaga Etxea, Etxe Margotua eta Solartekua Jauregia.
Aintzina hiribildura sartzeko sarreretako bat.
Kareaga Etxea
Goikoportalera begira dago fatxada nagusia. Eraikin barrokoa (lehen dorretxea zena) hegal handiko teilatu-hegalez errematatuta dago. Lehenengo solairuan, Barroetaren armarria dago —hondatu antzean —. Armarri horrek lehoi bat, San Andresen gurutzea zortzi puntako izar batekin, zuhaitz bat, arranoa txerrikumea jaten eta hiru panela ditu. Armarriaren erdian koroa bat dago eta, ertzean, elezahar hau: Justitia et Charitas Dilecti principis arces (Justizia eta karitatea printze maitatuaren gotorlekuak dira).
Etxe Pintatuta
Erdikokalea 15. zenbakiko etxe pintatuak ere Goikoportalera du fatxadetako bat. Beheko solairua harlanduzkoa da eta goikoak balkoidunak. Irudi geometrikoekin apainduta daude, gaur egun hondatu-xamar dauden arren. Etxe honen eta Goikoportala 2. zenbakiaren artean, bi etxeen arteko karkaba -etxeen arteko pasabidea- ixten duen iroko egurrezko ate bat dago. Barrurantz begira izenarekin (Ekozain), Henrike Arriagak egin zuen, Markina-Xemeingo Hemen Be Bai merkatari elkartearen ekimenari jarraiki. Ekimen horrek karkabak itxi eta haien estetika nabarmentzea zuen helburu. Markina-Xemeingo Udalak proposamena onartu ondoren, 2007an inauguratu zen gure ibilbidean aipatuko dugun ate bilduma.
Solartekua jauregia
Goikoportala 3. zenbakian dago, Mugartegi jauregi barrokoa, Solartekua izenez ere ezaguna. 2004ko apiriletik Markina-Xemeingo udaletxea dago bertan. Herriko jauregirik garrantzitsuenetako bat da; Lucas Longa arkitekto gipuzkoarrak eraiki zuen, 1666an Juan José Fernández de Mugartegui y Mañozcak, Calatravako zaldunak, egindako enkarguaren ondorioz. Beheko solairua, bi solairu eta ganbara ditu. Fatxada nagusia kareharrizkoa da eta harlanduz egina dago. Beheko solairuan, sarbidea ikusi daiteke, busto bat hartzen duen frontoi zatitu batez errematatua; lehen solairuan — solairu noblean —, hareharriz eginak, familiaren armarriak — Mugartegui-Lakako armarria, ezkerrean, eta Mañozcako armarria, eskuinean — eta banakako hiru balkoi, burdinazko forja onarekin, simetria bat gordez. Eraikina erlaitz lodi batez errematatuta dago. Erlaitz hori egurrezko harburu landuez eta lau isurkiko teilatuz apaindutako teilatu-hegal baten aurretik dago.
Atzealdean lorategia zegoen, gaur egun aparkaleku publikoa dena. Alboko fatxadei dagokienez, Karmengo elizarantz altxatzen dena nabarmentzen da, italiar estiloko erdi-puntuko arkuetan dagoen loggia edo solana batekin. Beste fatxadak etxe txiki bat zuen atxikita, etxeko zerbitzurako. Etxe hau desagertu egin da, jauregia bere kontzepzioan izan zen bezalako eraikin exentu bihurtuz.
Barrualdean, atentzioa ematen du zurgintza-lan guztiak: eskailerak, artisauak eta dekorazio-motiboak; horien artean, beheko solairuan, emakume suge bat irudikatzen duen zurezko tailu bat nabarmentzen da.
Goikoportaleko iturria
1787 · Ilustrazio ideiei jarraituz eraikitako iturria.